درگذشت آیتاللهالعظمی شیخ حسین وحید خراسانی، از مراجع برجسته و استادان شناختهشده حوزه علمیه شیعه، از همین منظر شایسته تأمل است؛ نه فقط برای شیعیان، بلکه برای همه کسانی که علم و میراث فکری عالمان را سرمایه مشترک تمدن اسلامی میدانند.
آیتالله وحید خراسانی دهههای طولانی از عمر خود را در مسیر تحصیل، تحقیق و تدریس علوم دینی سپری کرد. حضور در سنت علمی مشهد، نجف و قم، تدریس طولانیمدت خارج فقه و اصول و تربیت شاگردان متعدد، بخشی از کارنامه علمی اوست. آثار و تقریرات فقهی و اصولی ایشان نیز نشاندهنده استمرار سنت اجتهاد در حوزههای علمیه شیعه است. این ویژگیها، صرفنظر از تفاوتهای مذهبی، شایسته بررسی منصفانه و احترام علمی است.
اما پرسش اصلی این یادداشت، صرفاً درباره یک شخصیت علمی نیست؛ پرسش این است که ما مسلمانان با سرمایههای علمی یکدیگر چگونه رفتار میکنیم؟
اختلاف مذهبی؛ مانع انصاف علمی نیست
یکی از آسیبهای تاریخی جوامع اسلامی آن بوده که گاهی مرزهای هویتی و مذهبی، جای معیارهای علمی و اخلاقی را گرفتهاند. در چنین فضایی، ممکن است ارزش یک اندیشه نه بر اساس استدلال و عمق علمی آن، بلکه بر مبنای تعلق مذهبی صاحب اندیشه سنجیده شود. این رویکرد، نه با روح تحقیق سازگار است و نه با اخلاقی که قرآن برای جامعه مؤمنان ترسیم میکند.
قرآن کریم میفرماید: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَیٰ أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَیٰ»؛ دشمنی با گروهی شما را به ترک عدالت وادار نکند؛ عدالت بورزید که به تقوا نزدیکتر است. (مائده، ۸).
این اصل، تنها یک توصیه اخلاقی فردی نیست؛ بلکه میتواند مبنای مناسبات علمی و مذهبی میان مسلمانان قرار گیرد. اگر عدالت حتی در برابر مخالفان مورد تأکید قرآن است، چگونه میتوان در ارزیابی یک عالم، تنها به دلیل تفاوت مذهبی، از انصاف فاصله گرفت؟
من بهعنوان یک عالم اهلسنت شافعی، بر این باورم که احترام به جایگاه علمی یک فقیه شیعه، به معنای کنار گذاشتن مبانی اعتقادی و فقهی اهلسنت نیست؛ همانگونه که نقد علمی یک دیدگاه نیز نباید به انکار خدمات صاحب آن دیدگاه منجر شود. ما میتوانیم بر مبانی مذهبی خود استوار بمانیم، اما در برابر دانش، تحقیق و تلاش علمی دیگران منصف باشیم. این همان مرزی است که باید میان اختلاف علمی و اختلاف مذهبی ترسیم کرد.
فقاهت؛ فراتر از محفوظات و عنوانها
فقاهت در سنت اسلامی، صرفاً انباشت اطلاعات یا تکرار اقوال پیشینیان نیست. فقیه کسی است که با شناخت عمیق منابع، اصول استنباط، شرایط زمان و نیازهای جامعه، توانایی فهم و پاسخگویی به مسائل را داشته باشد. میراث فقهی مسلمانان، چه در مذاهب چهارگانه اهلسنت و چه در مکتب فقهی شیعه، حاصل قرنها تلاش علمی، مناظره، نقد و استدلال است.
از امام ابوحنیفه، امام مالک، امام شافعی و امام احمد بن حنبل تا شیخ مفید، شیخ طوسی، محقق حلی و دیگر فقهای برجسته شیعه، هر یک در شکلگیری و گسترش دانش فقه و اصول سهمی داشتهاند. اختلاف روشها و مبانی آنان، بخشی از تاریخ پویای اندیشه اسلامی است.
از این منظر، میراث آیتالله وحید خراسانی نیز باید در بستر سنت اجتهادی شیعه و با معیارهای تخصصی فقه و اصول مطالعه شود. احترام به چنین میراثی، نه به معنای یکسان دانستن همه دیدگاهها، بلکه به معنای پذیرفتن این حقیقت است که دانش دینی با حذف دیگری رشد نمیکند.
وحدت؛ نه حذف تفاوتها، بلکه مدیریت مسئولانه اختلافها
یکی از برداشتهای نادرست از وحدت اسلامی آن است که تصور شود وحدت یعنی همه مسلمانان باید در عقاید، فقه و تاریخ به یک برداشت واحد برسند. چنین تصوری نه با واقعیت تاریخی مذاهب اسلامی سازگار است و نه ضرورتی برای همبستگی امت دارد.
وحدت به معنای انکار هویت مذهبی نیست. شیعه باید شیعه بماند و اهلسنت نیز بر هویت و مبانی خود پایدار باشد؛ اما هیچیک نباید اختلاف مذهبی را مجوز تحقیر، تکفیر، تخریب یا دشمنی با دیگری بداند.
قرآن کریم در آیه ۱۰۳ سوره آلعمران به چنگ زدن همگانی به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه فرمان میدهد. این دعوت، مسئولیتی فراتر از شعارهای مناسبتی بر دوش عالمان، نخبگان و نهادهای دینی میگذارد.
امروز جهان اسلام با بحرانهای متعددی روبهروست؛ از جنگ و اشغالگری و افراطگرایی گرفته تا عقبماندگی علمی، بحران اخلاق عمومی و بهرهبرداری سیاسی از شکافهای مذهبی. در چنین شرایطی، تبدیل اختلافات فقهی و کلامی به نزاعهای اجتماعی، نه خدمتی به دین است و نه پاسداری از میراث گذشتگان.
عالمان مذاهب اسلامی باید بیش از دیگران مراقب باشند که اختلاف علمی به خصومت اجتماعی تبدیل نشود. وظیفه عالم تنها بیان تفاوتها نیست؛ بلکه آموزش چگونگی مواجهه اخلاقی با تفاوتها نیز هست.
میراث عالمان را به نسل آینده بسپاریم، نه به نزاعهای فرقهای
یکی از پرسشهای مهم پس از رحلت شخصیتهای علمی این است که جامعه علمی چه اندازه توانسته است اندیشه و تجربه آنان را به سرمایهای ماندگار تبدیل کند. آیا آثار علمی بهدرستی تصحیح، تدوین و در دسترس نسل جدید قرار میگیرند؟ آیا شاگردان، روش علمی استادان خود را با نیازهای جدید پیوند میزنند؟ آیا حوزههای علمیه برای مواجهه با مسائل نوپدید، از ظرفیت اجتهاد و پژوهش میانرشتهای بهره میگیرند؟
این پرسشها درباره همه حوزههای علمی، اعم از شیعه و سنی، صادق است. در روزگاری که فناوری، هوش مصنوعی، تحولات اجتماعی، مسائل حقوقی و پرسشهای اخلاقی با سرعتی بیسابقه در حال تغییرند، حفظ سنت علمی بدون نوسازی روشهای پژوهش کافی نیست.
بزرگداشت یک فقیه، تنها با برگزاری مراسم و انتشار پیامهای تسلیت کامل نمیشود؛ بلکه باید با حفظ آثار، نقد منصفانه دیدگاهها، تربیت پژوهشگران و گسترش گفتوگوی علمی استمرار یابد. اگر پس از رحلت عالمان، تنها نامها باقی بمانند و روش تحقیق و اخلاق علمی آنان به نسل بعد منتقل نشود، بخش مهمی از رسالت علمی خود را نادیده گرفتهایم.
رحلت آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، برای جامعه شیعه و حوزههای علمیه فقدانی اندوهبار است و برای جامعه علمی اسلامی نیز فرصتی برای تأمل در ارزش دانش، اجتهاد و اخلاق اختلاف فراهم میآورد.
من از موضع یک عالم اهلسنت شافعی، ضمن تسلیت این ضایعه به خانواده آن مرحوم، شاگردان، مراجع، حوزههای علمیه و عموم پیروان اهلبیت، بر یک اصل تأکید میکنم: اختلاف مذهبی نباید ما را از عدالت علمی و اخلاق انسانی دور کند.
ما نه مأمور به یکسانسازی همه اندیشهها هستیم و نه مجاز به تبدیل تفاوتها به دشمنی. آنچه میتواند امت اسلامی را از فرسایش درونی نجات دهد، بازگشت به عقلانیت، انصاف، گفتوگوی علمی و مسئولیت مشترک در برابر سرنوشت مسلمانان است.
شاید مهمترین درس رحلت یک عالم برای نسل ما این باشد که اندیشه را میتوان نقد کرد، اختلاف را میتوان حفظ کرد، اما حرمت علم و کرامت انسان را نباید قربانی تعصب کرد.
عالمان میروند، اما مسئولیت ما در پاسداری از حقیقت، عدالت و اخلاق باقی میماند.
پیام تسلیت و سخن پایانی
در پایان، رحلت حضرت آیتاللهالعظمی شیخ حسین وحید خراسانی را به محضر مردم ایران، امت واحده جهان اسلام مراجع عظام، حوزههای علمیه، شاگردان و ارادتمندان ایشان، خانواده محترم آن مرحوم و عموم پیروان اهلبیت عصمت و طهارت تسلیت عرض میکنم. از درگاه خداوند متعال برای آن عالم فقید، رحمت واسعه و علو درجات و برای بازماندگان و جامعه علمی و دینی، صبر و شکیبایی مسئلت دارم.
امیدوارم میراث علمی و معنوی ایشان، زمینهساز گسترش دانش، تعمیق اخلاق دینی و تقویت همدلی میان مذاهب اسلامی باشد.




نظر شما